Obligacje od premiera Tuska już dwa lata temu miały łatać budżet Narodowego Centrum Nauki na badania podstawowe. Ale pieniędzy nie ma, a NCN musi świecić oczami przed naukowcami, którzy dostali granty. Dodaj nas do ulubionych źródeł w Google
Badaczki i badacze, którzy niedawno zdobyli granty w Narodowym Centrum Nauki, dostali we wrześniu zaskakujące wieści. Agencja poinformowała ich, że “znalazła się w szczególnej sytuacji”. W związku z tym, wolałaby podpisać z nimi umowy grantowe nie w tym, a w przyszłym roku. A jeśli jednak zdecydują się zrobić to teraz, muszą wiedzieć, że pierwsze wypłaty środków i tak dostaną w 2027 roku. NCN prosi więc o przesłanie nowych kosztorysów uwzględniających te zmiany.
– Zaczynam projekt teraz, ale tylko dlatego, że moja uczelnia zgodziła się założyć te pieniądze za NCN - mówi “Wyborczej” naukowiec z Warszawy. Opowiada, że poczuł się postawiony pod ścianą, bo miał już wszystko przygotowane i chciał, jak najszybciej zacząć kompletować zespół. - Jak to możliwe, że NCN stracił płynność? - zastanawia się.
Jak dowiaduje się “Wyborcza”, problem dotyczy ok. 150 projektów.
Tusk: “Pieniądze, które można chronić przed surowym spojrzeniem ministra finansów”
Cała ta sytuacja to efekt sprawy, która wydawała się już dawno wyjaśniona i zamknięta.
Pod koniec 2024 roku premier Donald Tusk ogłosił, że znalazł dodatkowe pieniądze na badania podstawowe w Polsce. Narodowe Centrum Nauki dostało 500 mln zł w obligacjach skarbowych. - Te pieniądze można uchronić przed surowym spojrzeniem ministra finansów - mówił podczas spotkania z naukowcami - laureatami nagród Prezesa Rady Ministrów. Tłumaczył, że chce w ten sposób zniwelować skutki “surowej dyscypliny budżetowej”.
Naukowcy odetchnęli wtedy z ulgą. Długo walczyli o pieniądze dla NCN. Pisali listy do premiera, przekonywali posłów w Sejmie, organizowali konferencje w tej sprawie. Robili to dlatego, że w projekcie budżetu na 2025 r. NCN-owi nie dopisano ani złotówki więcej. Mimo że Rada Naukowa wyliczyła wówczas, że potrzeba dodatkowych 300 mln zł i “konsekwentnego, długofalowego zwiększenia nakładów w kolejnych latach”. W przeciwnym razie będzie trzeba rozważyć zawieszenie niektórych konkursów (m.in. Miniatury i Sonatiny, oba skierowane do młodych doktorów) i ograniczenie liczby pozostałych.
Rząd znalazł dodatkowe 50 mln zł, drugie tyle dodali posłowie podczas sejmowych prac nad budżetem. Wtedy sytuację uratował premier: zdecydował się dorzucić NCN-owi dwa razy więcej niż brakowało. Tyle że w obligacjach skarbowych.
– Chciałbym, żeby to było potraktowane jako znak, że nie trzeba mnie przekonywać, że w tym wielkim wyścigu, także o bezpieczeństwo Polski i Europy, wasz wysiłek, praca i myślenie będą miały absolutnie kluczowe znaczenie - mówił naukowcom podczas spotkania w kancelarii.
Obligacje od premiera wracały jako argument w kolejnych dyskusjach z naukowcami. Bo rok później sytuacja się powtórzyła. Budżet Centrum na kolejny rok ani drgnął, naukowcy pisali listy, przekonywali posłów. Tym razem bez skutku: NCN miał spieniężać obligacje i tak łatać swoje wydatki.
Czy na pewno można wydać obligacje na badania naukowe?
Ale z obligacjami dla NCN od początku był problem. Pieniądze miały początkowo zasilić konkursy rozstrzygane na przełomie 2025 i 2026 roku. Ale nie było jasne, czy w ogóle można ich użyć w ten sposób. Wiceministra nauki Karolina Zioło-Pużuk przyznała wówczas w rozmowie z PAP, że problem jest poważny. I wymaga “bardzo głębokich zmian w ustawie”. Bo z przepisów wynika, że NCN może finansować badania naukowe tylko ze środków przekazanych mu z budżetu państwa w formie dotacji celowej.
Wyjaśnienie tej sprawy zajęło pół roku. Dopiero w połowie 2025 roku Ministerstwo Finansów oświadczyło, że środki z obligacji mogą zostać przeznaczone na granty bez konieczności zmiany prawa.
Resort nauki zapewniał, że choć obligacje mają terminy wykupu od 2027 roku, będzie można skorzystać z nich wcześniej.
“Narodowe Centrum Nauki może korzystać z przekazanych przez premiera obligacji skarbowych. Dzięki interpretacji Ministerstwa Finansów i wyjaśnieniu wątpliwości prawnych, środki będą uruchamiane sukcesywnie od 2026 roku” - ogłosił wówczas NCN na swojej stronie.
W grudniu doprecyzował, że w 2026 r. planuje uruchomić z tego źródła około 150 mln zł. “Pieniądze zostaną przeznaczone w szczególności na wsparcie projektów realizowanych przez naukowców na wczesnych etapach kariery” - czytamy w komunikacie.
Ministerstwo finansów “nie zidentyfikowało przestrzeni” na obligacje
Plany sobie, rzeczywistość sobie. Kiedy NCN zawnioskował o zmianę planu finansowego i uwzględnienie w nim środków z obligacji, usłyszał od Ministerstwa Finansów, że to w tym roku niemożliwe.
Ministerstwo Finansów odsyła nas z kwitkiem. W odpowiedzi z biura prasowego czytamy, że resort nie ma informacji o wystąpieniu w NCN szczególnej sytuacji, o którą pytamy oraz o “ewentualnych jej przyczynach”. I dalej, że granty NCN to przecież sprawa Ministerstwa Nauki.
MNiSW tłumaczy “Wyborczej”, że wszystkiemu winna stabilizująca reguła wydatkowa (SRW). Czyli mechanizm prawny z zakresu finansów publicznych. Określa limit wydatków dla jednostek sektora publicznego, a to ma zapewniać stabilność finansową państwa.
W odpowiedzi z biura prasowego resortu nauki czytamy, że wcześniejsze uzgodnienia z Ministerstwem Finansów “dotyczyły przede wszystkim sposobu ujmowania obligacji w księgach rachunkowych NCN oraz ogólnego sposobu postępowania w zakresie wnioskowania o wcześniejszy wykup obligacji”.
“Każde wystąpienie o wcześniejszy wykup obligacji wymaga odrębnych uzgodnień z resortem finansów, a ewentualna zgodna jest uzależniona od dostępnej przestrzeni wydatkowej, wyznaczanej przez stabilizującą regułę wydatkową” - tłumaczy resort nauki. I dodaje: “Z pisma MF wynika, że w aktualnej sytuacji finansowej na rok bieżący takiej przestrzeni nie zidentyfikowano”.
Co w takiej sytuacji ma zrobić NCN? Czekać. W ministerstwie słyszymy, że przecież w przyszłym roku budżet Centrum wzrośnie o 400 mln zł. A to pozwoli nie tylko na zwiększenie budżetów konkursów grantowych, ale też “pokrycie zobowiązań wobec grantobiorców przesuwanych w czasie”.
Wygląda też na to, że obligacje jednak nie będą łatać budżetu NCN wcześniej. “Zgodnie z rekomendacją Ministerstwa Finansów i Gospodarki, NCN po raz pierwszy wykorzysta środki pochodzące z wykupu obligacji w styczniu 2027 roku, kiedy przypada termin zapadalności pierwszej serii obligacji o wartości nominalnej 75 mln zł” - informuje nas Anna Korzekwa-Józefowicz, rzeczniczka NCN.
A MNiSW dodaje: “Zgoda na wcześniejszy wykup kolejnych transz będzie przedmiotem odrębnych analiz resortu finansów w zależności od kondycji finansowej budżetu państwa i potrzeb NCN”.
Pieniądze w przyszłym roku: część zimą, reszta wiosną
NCN szacuje, że sytuacja dotyczy wspomnianych ok. 150 projektów. Ale ostateczna liczba może się zmienić, bo proces formalnego zawierania umów jest w toku. “Dokładamy wszelkich starań, aby przeprowadzić ten proces możliwie sprawnie. Opiekunowie projektów po stronie NCN pozostają w stałym kontakcie z grantobiorcami” - zapewnia rzeczniczka i dodaje: “Tak jak pisaliśmy w liście do jednostek naukowych, w drugiej połowie tego roku NCN znalazło się w szczególnej sytuacji. Ma ona charakter przejściowy i zmieni się w ciągu kilku miesięcy”.
W praktyce 75 mln zł z obligacji, które będzie można uruchomić na przełomie stycznia i lutego 2027 r., pójdzie w całości na te umowy. Brakującą kwotę NCN dosztukuje z obiecanych dodatkowych 400 mln zł. A te przyjdą dopiero na przełomie marca i kwietnia 2027 r.
0 comments
log in to comment.